Korte Inleiding:
Het is een moeilijk en lastig onderdeel van het artsenvak. Een patiënt lijdt aan een ongeneeslijke ziekte en dat nieuws moet hem worden verteld. Een dierbare is overleden. De patiënt moet een zware, belastende behandeling ondergaan. Hoe breng je de onheilstijding het beste over?
'Mevrouw, er zijn veel meer mensen met borstkanker', is dat de manier om een slecht-nieuws-gesprek te voeren?
Maar hoe dan wel?
Elke arts weet dat je de patiënt niet moet overspoelen met medisch jargon, aandacht moet hebben voor emoties en dat er voldoende tijd moet zijn voor het gesprek. Hoe is dit in de praktijk ?
Hoe te reageren als de patiënt onbedaarlijk begint te huilen of met de prullenmand begint te smijten?
Tijdens de opleiding tot arts is er meer en meer aandacht voor de vaardigheid om een slecht-nieuws-gesprek te voeren en de juiste wijze van het vertellen van de slechte boodschap,bestaat hier een recept voor? Een echt recept bestaat er niet, oefenen, oefenen en nog eens oefenen is belangrijk.
Vind je het moeilijk om met zo'n situatie om te gaan.? Veel artsen geven aan zich er ongemakkelijk bij te voelen herken je dit ?
Vindt je als arts dat je de patiënt moet beschermen tegen de boodschap? En wat is dan meestal de keuze, kies je dan voor een betrokken wijze of voor een zakelijke aanpak ?
Is er in Nederland aandacht voor het op een waardige manier brengen van de onheilstijding?
Wordt er in de opleiding tot arts aandacht besteed om een moeilijke boodschap op een zo goed mogelijk manier over te brengen?
Zijn er algemene principes waaraan een goed slecht-nieuws-gesprek / arts cliënt moet voldoen?
Moet je dan als arts wachten, zonodig een zakdoekje geven en na een poosje verder gaan met het gesprek? 'Ik begrijp dat de boodschap moeilijk is voor u', of iets dergelijks.
'In theorie weten de jonge artsen hoe het moet, maar in de praktijk valt het voeren van een gesprek toch tegen. Je moet de situatie werkelijk meemaken om tegen de problemen op te lopen.' Wat is jou ervaring hierin?
Hoe bereid je een slecht-nieuws-gesprek voor ?
'In de praktijk is het druk-druk-druk. Dan zit er iemand in de wachtkamer als de arts met een gesprek bezig is. Kan dat of is dat fout ? Moet je de tijd nemen en de tijd hebben, het gesprek dus goed plannen.?
Als arts probeer je je in te leven in de patiënt. Je vraagt je af wat het nieuws voor de ander betekent? Wat voor een reacties de boodschap kan losmaken en de emoties laten komen? Er moet dus voldoende tijd zijn voor het gesprek, heb je die tijd altijd als arts, of is de druk van de wachtkamers soms te groet?
Een fout die artsen vaak maken. De boodschap is dat iemand kanker heeft en behandeld moet worden. Soms zegt de arts in een adem: 'Meneer u heeft kanker, maar er is een behandeling. Is dit de juiste aanpak? Of moet je eerst vertellen dat de patiënt kanker heeft en wat dat betekent, en pas daarna ingaan op de behandeling ?
In vijf minuten weer buiten staan, mét een doodvonnis
Veel patiënten en naaststaanden die een slechtnieuws hebben ondergaan hebben geen goed woord over voor de manier waarop zij door hun arts te woord werden gestaan toen ze het slechte nieuws over hun ziekte te horen kregen. Zijn artsen echt zo ongevoelig?
In mei 2000 bleek Mia Bruinsma (48) een gezwel op haar linkernier te hebben, zo wees een echo uit. De huisarts bracht haar op de hoogte en verwees haar door naar een uroloog in een Brabants streekziekenhuis. Dit blijkt een man van weinig woorden. 'Geen twijfel mogelijk, het is kanker,' zegt hij. 'Als het alleen in de nier zit, dan is er niets aan de hand, dan wordt die eruit gehaald en kunt u nog steeds 100 worden met één nier. Maar als er uitzaaiingen zijn, dan kunt u het wel vergeten.'' Want, zo laat hij nog weten, bestraling en chemotherapie werken niet bij nierkanker.
Een week later, als Mia en haar man Karel voor de uitslag van verdere onderzoeken komen, is hij nog korter van stof. Mia: ,,Hij was aan het schrijven. Wij zaten tegenover hem. Terwijl hij doorschreef, zei hij, zonder ons aan te kijken: 'Erger kan het niet. Er zijn in allebei de longen uitzaaiingen.' Stilte.
"Mijn man en ik keken elkaar aan. Totaal onthutst. Je gelooft het gewoon niet... Toen we weer naar buiten liepen - het hele onderhoud heeft hooguit vijf minuten geduurd - zei de arts nog: 'Ik geef het door aan het Radboud ziekenhuis in Nijmegen, daar hebben ze nog een vrij nieuwe behandeling.'"
"Toen we bij de balie stonden om een afspraak te maken voor Nijmegen drong de ernst van de situatie pas echt door en werd Karel overvallen door verdriet. We werden door een verpleegkundige naar een kamertje apart gebracht, kregen iets te drinken, een beetje aandacht. Toen pas."
Is wat Mia meemaakte uitzondering?
( Helaas niet, meent Cora Honing, hoofd voorlichting van de Nederlandse Kankerbestrijding / Koningin Wilhelmina Fonds (KWF). "Het is een steeds terugkerend signaal van patiënten en hun familieleden dat slecht-nieuws-gesprekken vaak bedroevend slecht verlopen." En dan gaat het niet alleen om artsen die niet uitblinken in tact. Er zijn er ook velen die de boodschap verpakken in wollig taalgebruik en te verhullend zijn, meent Honing ).
Bij Mia is de nieuwe, experimentele behandeling (immunotherapie) aangeslagen. Ze is inmiddels meer dan een jaar kankervrij. Terugkijkend zegt ze over het gedrag van de uroloog: "Had hij ons maar een strohalm gegeven. Maar nee, hij gaf geen enkel lichtpuntje. En dat heb je broodnodig."
Moet 'Slecht nieuws' niet ruimer gezien worden dan het bericht dat iemand terminaal is ?
Horen dat iemand dementerend is, een operatie moet worden uitgesteld, dat een lichaamsdeel geamputeerd moet worden of dat een stoma noodzakelijk is, ook dat zijn voorbeelden van slecht nieuws.
Patiënten die slecht nieuws ontvangen en hun naasten willen meer inleving van artsen ?
Bij het feit dat slechtnieuws een verbijsterend bericht is, komt dat doordat artsen het vaak op een manier vertellen die niet als ondersteunend wordt ervaren.? En hoe betrek je naaststaanden erbij?
( De arts die ik erg goed vond, schiep meteen duidelijkheid. Hij zei: Het ziet er slecht uit. Hij hield het gesprek in eigen hand. Maar wat vooral indruk op me maakte, was dat hij gevoel toonde. 'U heeft wel gevochten', zei hij, en stond zelf ook met tranen in zijn ogen.")
Samenvattend
"De voorbereiding is heel belangrijk. Je moet zorgen voor de juiste omstandigheden met de juiste mensen. Dit betekent laten weten niet gestoord te willen worden door telefoontjes of anderszins, je pieper uitzetten. Het gesprek bij voorkeur aan het einde van een 'spreekuur plannen, zodat er uitloopmogelijkheden zijn, of op een heel ander tijdstip. Maar ook al zit de wachtkamer vol, laat ze maar wachten, dit is belangrijker. Verder proberen te regelen dat er minstens één familielid of vriend bij is." En wat het brengen van het slechte nieuws betreft. "Meteen brengen, maar dan daarna tijd voor reflectie geven. Slecht nieuws is nooit meteen te bevatten."
Foute uitspraken
"Het gesprek waarin wij te horen kregen dat mijn man niet lang te leven meer had, begon heel raar," vertelt Barbara van der Laan. "Je zit daar met een vreselijke knoop in je maag, aan de ene kant kun je niet wachten op de uitslag, aan de andere kant ben je er heel bang voor. Vraagt die arts: Hoe vindt u zelf dat het nu gaat? Mijn man keek me wat onzeker aan en zei: Tja, niet zo goed. 'Ja, dat klopt', zei de arts, om vervolgens te laten weten dat mijn man waarschijnlijk nog maar enkele dagen, hooguit enkele weken, te leven had." Artsen noemen dit de 'hang yourself-methode'. De arts laat de patiënt als het ware zijn eigen doodvonnis uitspreken. De meeste artsen zijn er zeer uitgesproken in: zo mag je een slecht-nieuws-gesprek nooit beginnen.
Een andere uitspraak die artsen beter niet kunnen gebruiken, is:
'We kunnen niets meer voor u doen.' Voor de patiënt klinkt het alsof de arts hem in de steek laat, en juist op één van de moeilijkste momenten in zijn leven. "Je kunt altijd nog wat doen," "Het behandeldoel is alleen anders, bijvoorbeeld gericht op verlichting van pijn en andere klachten."
Maar ook in andere gevallen, als je als arts doorverwijst naar een ander, een psychiater bijvoorbeeld, omdat er lichamelijk niets te vinden is, dan moet je dit heel voorzichtig doen, want het kan al snel over komen als een dubbele afwijzing: één, ik kan niets vinden en twee, ik trek mijn handen van u af."