Op het moment dat een dierbare overlijdt moet er vaak veel geregeld worden. Je wordt geleefd. Veel van je aandacht gaat ook uit naar anderen. Er is vaak geen tijd of gelegenheid om even bij jezelf stil te staan. Na een tijd komt langzaam het besef, de realiteit dringt door. Op dat moment kom je jezelf tegen. Je wordt heen en weer geslingerd tussen allerlei gevoelens. Je voelt je alleen of machteloos, je bent boos en je mist de ander.

Je bent op zoek naar richting in deze situatie. Iedereen vult dat op zijn eigen manier in. De een stort zich in zijn baan. Een ander heeft nergens meer energie voor. Soms ervaar je dat de omgeving je niet meer begrijpt. Inzicht in en bewustwording op je rouwproces kan je perspectief bieden. Lukt het je niet zelf, dan kan het goed zijn hier hulp bij te zoeken. Dit kan voorkomen dat je verder wegglijdt.Meer informatie over hulp bij het rouwproces.

Het verlies van een dierbare is één van de meest ingrijpende ervaringen die men kan meemaken. Het bewust worden op het definitieve gemis brengt allerlei emoties en gevoelens op gang. Het niveau van de relatie die je met de overledene had speelt hierbij een wezenlijke rol. Soms is dit ook het moment dat er weer "oud zeer" opspeelt.

Confrontatie

Je confronteert jezelf met veel vragen. Hoe moet het nu verder? Hoe ga ik hiermee om? Van het gevoel dat je hem of haar niet kunt missen tot aan het gevoel van oneerlijkheid. Soms zijn emoties zo heftig dat jij of je omgeving hiervan schrikt. Reacties kunnen zich zowel psychisch, fysiek als in gedrag voordoen. Het kan helpen de impact van het verlies te (h)erkennen. Deze (h)erkenning leidt tot bewustwording en vormt al een stap in het verwerken van je ervaring. Informatie en ervaringen van anderen helpen.

Het ervaren van een intens verlies kan diverse reacties oproepen. Besef dat ieder mens op zijn eigen manier op de gebeurtenis reageert. Ook kunnen reacties pas op een later moment optreden. Het sluipt er als het ware achteloos in en openbaart zich soms veel later. Hier kunnen wel maanden of soms jaren tussen zitten. Geef hierin de ruimte aan jezelf maar wees ook alert dat je hier mogelijk in blijft hangen. Psychische reacties

Eerst is er meestal het verdriet, maar ook boosheid en angst komen voor. Ook kan het voorkomen dat men vrede heeft met de situatie. Bijvoorbeeld omdat de overledene een langdurig ziekbed bespaard is gebleven, of omdat er sprake was van een mooi en intens leven. Dat het "goed" is zo. Het overlijden van een dierbare kan ook een intense worsteling met de eigen gevoelens oproepen.

Fysieke reacties

Ook het lichaam kan reageren op het verlies. Geen zin meer hebben in eten en drinken of juist meer behoefte hieraan. Het lichaam kan in een soort van kramp raken, moeheid en je slap voelen komen voor, evenals een mogelijk extra hyper gevoel. De spanning die je voelt kan zich ook vertalen in hoofdpijn en concentratieproblemen.

In gedrag

Soms wordt het je gewoon allemaal te veel en trek je je terug. Ook aan het contact met anderen is mogelijk helemaal geen behoefte meer. Je isoleert je als het ware.

Vond je eerst iets fantastisch, nu interesseert het je totaal niet meer en steek je er ook geen energie meer in. Daarnaast kan het voorkomen dat je je volledig op iets stort. In de hoop dat vervelende gevoelens naar de achtergrond verdwijnen. Ervaring leert dat dit vaak ijdele hoop is omdat vroeg of laat deze gevoelens toch weer terugkomen.
Mogelijke handvatten die je kunnen helpen tijdens het rouwproces.

Fasen in het rouwproces (Kubler Ross)

ontkenning

Is een dierbare overleden dan is de eerste reactie die van de ontkenning. Voorbeelden van uitingen als; "nee toch" of “het is niet waar” zijn dan aan de orde. Kübler - Ross noemt dit een vorm van (tijdelijke) zelfbescherming. Door deze eerste reactie creëert iemand voor zichzelf de gelegenheid of ruimte om eerst tot zichzelf te komen. Als dit heeft plaatsgevonden kan hierna het gebeurde meer gedoseerd “binnen” komen.

Boosheid Woede

Is de gebeurtenis eenmaal doorgedrongen, dan ontwikkelt zich vaak boosheid en woede. Er worden veel “waarom” vragen gesteld. Deze boosheid kan zich op alles en iedereen richten. In deze fase is iemand moeilijk te bereiken en niet voor rede vaatbaar. Verlies en verdriet verdwijnen op dat moment meer naar de achtergrond.

Onderhandelen

Als men zich bewust wordt dat de boosheid niet helpt, ontwikkelt zich een nieuwe fase. Hierin probeert men met het verlies om te gaan door doelen te stellen of jezelf iets te beloven. "Als ik dit doe dan zal dat het gevolg zijn". Dit kan zich op allerlei verschillende manieren invullen. De fase van onderhandelen wordt vooral ingevuld vanuit het terrein van de hoop.

Verdriet/depressie

Als alle (onder)handelen niets hebben opgeleverd treedt een machteloos gevoel op. Het verdriet valt niet langer te ontkennen en men kan zich hier soms helemaal aan overgeven. Het kan ook voorkomen dat iemand nauwelijks meer te bereiken is. Of dat allerlei verdriet uit het verleden ook weer begint op te spelen. Soms komt het voor dat verdriet zo intens wordt dat men in een depressie belandt.

Aanvaarding

Als er voldoende tijd is geweest om door de diverse fasen van dit proces te gaan, treedt er langzaam een bewustwording op de situatie op. Er ontstaat de mogelijkheid het verdriet te accepteren. In deze laatste fase komt er een zekere mate van berusting, men kan een en ander steeds beter loslaten. Je geeft het verlies als het ware een plek en dat biedt de mogelijkheid weer vooruit te kunnen kijken.

Rouwtaken van het verlies aanvaarden ( J.William Worden)

Het besef en de bewustwording dat een dierbare is overleden, er definitief niet meer is, dringt geleidelijk door. Je weet het wel, maar beseft het nog niet echt. Dit besef is nodig om het verlies te kunnen verwerken.

Ondergaan van het verdriet en de pijn

Volgens Worden is het onmogelijk dat je een dierbare verliest zonder hier verdriet en/of pijn bij te voelen. Toch komt het voor dat men dit gevoel negeert of ontkent. Worden vindt het noodzakelijk dit gevoel te ondergaan. Andere onderzoekers brengen hier een nuance op aan. Als iemand op hoge leeftijd overlijdt en men vindt dat degene "een mooi" leven heeft gehad, kan men vrede met de situatie hebben en is het verdriet ook mogelijk minder.

Aanpassen aan het leven waar de overledene niet meer bij is

Het leven moet zich als het ware weer zetten naar de nieuwe situatie. De afwezigheid van de overledene, die op allerlei terreinen in de relatie een rol had, vraagt aanpassing en soms zelf nieuwe vaardigheden. De omgeving reageert anders op de nieuwe situatie. Als er bijvoorbeeld eerst contact was met een echtpaar en nu met de alleenstaande partner. Het gaat hierbij niet alleen om de veranderingen in het dagelijkse leven, maar ook in de wijze waarop de maatschappij naar de nabestaande kijkt. Dat geldt ook voor hoe de nabestaande naar zichzelf kijkt.

Emotioneel een plaats geven aan de overledene en de draad weer oppakken

Anders dan vroeger, heerst er tegenwoordig de opvatting dat, ook al is een dierbare overleden, er toch sprake blijft van een relatie. Wel in een andere vorm, namelijk als een herinnering. Hierdoor kan de nabestaande emotionele energie richten op andere dingen of een andere relatie. Er is geen termijn om vast te stellen wanneer een verlies verwerkt is. Soms blijft er altijd wel iets van pijn over. Toch wordt het leven weer als zinvol ervaren. Soms leidt een gebeurtenis weer even tot verdriet; dat is niet erg en past binnen de herinnering.

Omgaan met verlies

Hoe ga je om met het verlies?Hierop is geen kant en klaar antwoord te geven, omdat iedereen uniek is en daarmee ook de ervaring van het verlies. Het antwoord zit dan ook niet zozeer in de “hoe” vraag, maar meer in “dat” je er mee omgaat.

Geef uiting aan je emoties of gevoelens

Het vraagt om een zekere mate van activering bij jezelf in wat voor vorm dan ook. Ook je omgeving kan hierin een rol spelen. Misschien zijn er wel mensen die er voor je kunnen en willen zijn. Hun aanwezigheid of luisterend oor biedt je de mogelijkheid uiting te geven aan je emoties of gevoelens.

Hulp bij rouwverwerking

Het is mooi als je in je eigen omgeving mensen hebt die je kunnen helpen. Maar soms is dit ook niet het geval en kan het nodig zijn dat je professionele hulp inschakelt. Je huisarts kan hierin bijvoorbeeld een eerste rol vervullen. En denk ook aan een bedrijfsarts, als je werkzaam bent in een organisatie. Daarnaast zijn er diverse organisaties die programma’s aanbieden voor mensen die moeite hebben of worstelen met het proces van rouwverwerking. Aarzel niet om hiervan gebruik te maken als je er zelf of met je omgeving niet uitkomt.

Tips rouwverwerking

Rouwverwerking is een persoonlijk proces en wordt door iedereen op zijn/haar eigen manier beleefd. Toch willen we je hierbij handreikingen bieden in de vorm van mogelijke tips. Bekijk de tips over rouwverwerking

Het is belangrijk dat je de tijd neemt die jij er voor nodig hebt. Je omgeving heeft hierin zijn eigen tempo. Het kan zijn dat je omgeving soms aangeeft, of dat jijzelf het gevoel krijgt, dat het nu langzamerhand wel weer tijd is “om de draad weer op te pakken”. Degene die dat het beste kan inschatten ben jezelf. Vooraf is ook niet in te schatten hoe het rouwproces precies zal gaan verlopen, laat staan hoeveel tijd hiermee is gemoeid. Wees hierin duidelijk naar je omgeving, maar vooral ook naar jezelf.

Het “uiten” biedt de mogelijkheid datgene wat in jezelf aanwezig is naar buiten te brengen. Het uiten kan zich op diverse manieren voordoen. De een praat er over, een ander voelt de behoefte dingen op te schrijven. Ook kan het zijn dat er wel de wil is om te uiten, maar dat je niet weet hoe. Op een of andere manier ga je “op slot”. Soms biedt je omgeving hierin een helpende hand. Is dit niet het geval, schroom dan niet ook extra hulp te zoeken. Een huisarts kan hierin een eerste stap zijn. Uiting geven aan je emoties en gevoelens geeft je de mogelijkheid om voor jezelf weer "ruimte" te creëren.

Je kan je ervaringen en gevoelens ook opschrijven. Misschien vind je het nog lastig er over te praten, omdat je het moeilijk vindt woorden aan je emoties te geven. Of omdat je emoties zo heftig zijn dat praten gewoon niet lukt.

Het opschrijven biedt je de mogelijkheid op het moment dat jij dat wilt, de woorden eventueel wel te vinden. Schrijven is dan ook een prima vorm van uiten. Het geeft jou, en als jij dat wilt ook iemand anders, de mogelijkheid een en ander weer terug te lezen. Om iets te onthouden kan opschrijven ook helpen.

Het kan zijn dat je “sterk” wilt zijn. Voor jezelf of voor je omgeving. Zeker op het moment dat je dierbare overlijdt gaat alle aandacht uit naar datgene wat er allemaal geregeld moet worden. Er is dan vaak maar beperkte ruimte voor jezelf.

Het besef dat je iemand mist

Het gemis en de bewustwording voor jezelf hierop, doet zich meestal pas na een tijd voor. Is er al enige tijd verstreken dat je dierbare is overleden, dan voelt het nog lastiger hier aandacht voor te vragen. Voor je omgeving draait de wereld meestal weer gewoon door. Toch is het belangrijk dat je iets van je gevoel laat horen of zien.

Aandacht voor jezelf

Door aandacht voor jezelf te vragen geef je jouw omgeving ook informatie over hoe het met je gaat. Dit biedt een ander de mogelijkheid er eventueel voor je te kunnen zijn. Durf hier gebruik van te maken. Het helpt je jouw gevoelens te uiten en deze te delen met anderen. Aan de ander biedt het de mogelijkheid eventueel iets voor je te doen. En dat kan ook gewoon luisteren zijn.

Het overlijden van een dierbare kan betekenen dat veel aandacht uitgaat naar het regelen van allerhande zaken die moeten gebeuren. Ook gaat er soms veel aandacht en zorg uit naar anderen. Het kan dan ook voorkomen dat je aan jezelf voorbij loopt. Aandacht voor anderen is niet erg, maar heb zeker ook aandacht voor jezelf.

Kom je er op een gegeven moment met jezelf en in je omgeving niet meer uit: durf dan om hulp te vragen. Het is belangrijk deze stap te zetten, omdat anders de kans bestaat dat je verder "afglijdt" met alle mogelijke gevolgen van dien. Je huisarts kan hierin mogelijk iets voor je betekenen. Ook zijn er diverse organisaties waar je terecht kunt

Over rouwverwerking